Аутизм маьселеси акында билдируьвлерди яйылдырувдынъ Савдуныялык куьнин 2 апрельде белгилевди ООН Генераллы ассамблеясы 2007 йылдынъ 18 декабринде токтастырган. 2008 йылдынъ апрелиннен алып сол куьн дуныядынъ коьплеген кыралларында озгарылады
Ол ер юзинде аутистлик спектрининъ бузылувы (РАС – расстройство аутистического спектра) болган аьдемлердинъ тезликли оьсуьви мен байланыста токтастырылган. Ден савлыкты саклавдынъ Савдуныялык организациясынынъ (ВОЗ) статистикасына коьре, планетада 1990 йылда сол диагноз 1600 баладынъ саныннан биревинде, а 2026 йылда аьр 100 баладынъ саныннан бирисинде эм аьр 127 уьйкеннинъ бирисинде белгиленеди. США-да сол мараз аьр 31 аьдемнинъ саныннан бирисинде белгиленеди. Балаларда аутизмнинъ ашыкланувы йылына 17-18 процентке оьседи. Аутизм кызларга коьре ясларда доьрт кереге йыйы расады.
2010 йылдан алып «Autism speaks» Халклар ара организациясынынъ ой этуьви мен савлай дуныяда «Light It Up Blue» («Зажги синим») акция озгарылады. 2013 йылда Москва акциядынъ белсинли катнасувшысы болган, мунда мэриядынъ эм баска организациялардынъ меканлары коьк туьс пен ярыкландырылганлар, сонъ ога кыралымыздынъ баска калалары да косылганлар. Коьплеген калаларда аутизми болган аьдемлерге ярдам этуьв темасына эс эттируьв уьшин ата-аналар бас майданларга колларында коьк шарлар алып шыгадылар.
РАС болган аьдемлер бек туьрли боладылар, оларда бузувлар спектри бек кенъ – айкасувда уьйкен болмаган сейирликтен мараздынъ авыр кеплерине дейим – психикалык эм акыл оьрленуьвлерининъ кешигуьви, агрессия коьринислери, соьйлев болымлыкларынынъ йоклыгы. Соны ман биргесине аутизм болганлардынъ айырымларында аьлемет болымлыклар да белгиленмеге боладылар (синдром Саванта).
Илмилик ямагатшылыгында аутизмнинъ сылтавлары, сондай болып, РАС болган аьдемлердинъ санынынъ оьсуьви не зат пан байланыслы болувына да бирликли ой карас йок. Сондай болып, мараздынъ дарманлар ман эмленуьв йолы де белгиленмеген. Болса да коррекциялык-оьрлендируьв дерислерининъ, эгер олар кишкейден алып озгарылсалар, пайда беруьвлери мен баьриси де унасадылар. Сондай болып, аутизм болган балаларга яшавдынъ баьри тармаклары – билимлендируьв, маданият, спорт, транспорт, куллык эм баскалардынъ етерше болувы маьнели. Сондай балалардынъ 2/3 кесеги, тийисли демевлери болса, уьйкен ясларында оьзлик эм толы яшав ман яшамага, куллык этпеге, ямагатшылыкка пайда аькелмеге боладылар. РАС пан балалардынъ 60-ка ювык проценти оьрленуьвге тийисли аьллер мен аьжетсизленселер, тамамында мардага келедилер, окыйдылар эм куллык этедилер, оьз алдына яшайдылар. ВОЗ-дынъ билдируьвлерине коьре, аутизми болган аьдемге оькиметтинъ шыктажлары 2/3 кесекке кемитилеек, эгер кишкейден ога оьрленмеге эм ямагатшылыкта адаптацияланмага ярдам этетаган алып барувдынъ бирлик туьзилиси уйгынланса.
Аутизм маьселеси акында билдируьвлерди яйылдырув айырым баскалыклары болган аьдемлерди ямагатшылыкка косувда, олардынъ толы эм наьсипли яшавлары уьшин тийисли аьллерди туьзуьвде маьнели орынды тутады.
Аутистлик спектрининъ бузылувлары
Аутизм – ол нейропсихикалык оьрленуьвдинъ бузылувлары. Бала шакта (йыйы кепте 3 ясына дейим) РАС-тынъ биринши белгилери, туьрли психикалык функцияларынынъ оьрленуьвининъ эм социаллык-коммуникативлик болымлыкларынынъ кешигуьви мен касиетленедилер. Болса да аутизми болган аьдемлер ямагатшылыктынъ толы агзалары боладылар, олар ислемеге, маданият пан, спорт пан каьрлемеге, аьел туьзбеге боладылар. Мараздынъ этиологиясы эм патогенези аз уьйренилген. Балавларга коьре, мараздынъ генетикалык компоненти мен эм баладынъ курсакта болув шагы кыйын озувы ман байланыслы болмага болаяк.
Балаларды эм уьйкенлерди алып барувдынъ (сопровождение) ведомстволар ара туьзилиси
РФ Правительствосынынъ вице-премьери Татьяна Голиковадынъ тапшырувы ман бизим кыралда «РАС болган балаларды эм яс аьдемлерди социализациялав бойынша амаллар комплекси» алынувга аьзирленеди.
Алып барув туьзилиси аутизми болган балага эм онынъ аьелине тийисли демевди алмага эм булай балалар ман яшавдынъ баьри тармакларында: балалар бавын, мектепти, кружокларды йокламага, туьрли амалламаларда катнаспага амал береди. Сондай болып, туьзилис язгы реабилитациялавды эм булай балалар ман тыншаювды, туризм мен, спорт пан каьрлевди карарлайды. Бу туьзилис оьрленуьв туьрлиликлери болган балалардынъ баьри ата-аналарынынъ мыратларын эске алады, аьелди яшавларынынъ аьр шагында демевлевди карарлайды.
Совет Союзынынъ эм Россиядынъ тарихининъ савлай бойында биринши кере аутизм мен балалары болган аьеллерге балаларын оьрлендируьвге эм социаллык адаптациялавга демевлев туьзилиси уйгынланады. Туьзилис аьеллерди баьри керек затлар ман аьжетсизлеек. Бу туьзилис баска маразлары эм сакатлыктынъ баска кеплери болганлар уьшин усаслы программаларды туьзуьвде уьлгили болаяк. Бу программа тек бизим кыралда тувыл, савлай дуныя уьшин сийрек болаяк.
Буьгуьнги куьнге «РАС болган балаларды эм яс аьдемлерди социализациялав бойынша амаллар комплекси» 11 федераллык министерствосынынъ эм Россиядынъ 82 Правительствосынынъ, кеспилик эм ата-ана ямагатшылыгынынъ макуллавын тапкан эм РФ Правительствосынынъ Аппаратында келисуьвде турады.
Россияда сосындай Туьзилис 2017 йылда Ханты-Мансийск автономиялы округында – Юграда «Наш солнечный мир» орталыгынынъ ой этуьви мен туьзилген, 2018 йылда Россия Правительстволсынынъ Преседатели Дмитрий Медведевтинъ демевин тапкан, 2019 йылда Туьзилисти Приволжск Федераллык округында (ПФО) эндируьвди ПФО-да РФ Президентининъ ваькил элшиси Игорь Комаров демевлеген. 2022 йыдан 2025 йылга дейим Туьзилис Россиядынъ пилот регионларында РФ Президентининъ Администрациясынынъ етекшилиги мен «Ментальное здоровье» Йорыклав советининъ исши куьбининъ аьрекетининъ калыбында туьзилген.
«Наш Солнечный Мир» реабилитациялав орталыгынынъ етекшиси Игорь Шпицберг «Ментальное здоровье» исши куьбининъ етекшиси болып аталган. 2024 йылда И.Л. Шпицбергтинъ етекшилиги мен типовой «Аутистлик спектрининъ бузылувлары эм баска ментальли бузылувлары болган балады, яс аьдемди, сондай болып, олардынъ аьелин алып барувдынъ ведомстволар ара уьзилгисиз туьзилисти кеплев бойынша регионлык программа» туьзилген.